Strona główna

Budda historyczny

„ – Więc, panie, może jesteś bogiem?

– Nie, braminie, nie jestem bogiem.

– Więc , panie, może jesteś gandharwą?

– Nie, braminie, nie jestem gandharwą.

 – Więc, panie, może jesteś jakszą?

– Nie, braminie, nie jestem jakszą.

– Więc, panie, może jesteś człowiekiem?

– Nie, braminie, nie jestem człowiekiem.”[8]

 

 

Siddhartha  Gautama . Między rokiem 487 a 473 przed Chr. prawdopodobnie nastąpiła śmierć Buddy, chociaż wg tradycji therawady zdarzyło się to około roku 545, natomiast współczesne badania wskazują, że zmarł on około roku 410 przed Chr. Jak widać daty śmierci założyciela buddyzmu nie da się określić zbyt dokładnie i właściwie rozpływa się ona we mgle. Ma jednak ta data podstawowe znaczenie dla chronologii życia Siddharthy  Gautamy , pod którym to imieniem i nazwiskiem urodził się mędrzec nazwany później Śiakjamuni  lub Budda, a także Tathagata  i Sugata . Zgodnie ze wszystkimi źródłami tradycji żył on dokładnie osiemdziesiąt lat, tak więc znając datę jego śmierci można ściśle określić datę urodzenia, pod warunkiem, że ta pierwsza jest dokładna, a jak już wiemy, tak nie jest. Urodził się zatem Budda między rokiem 567 a 553 przed Chr., wg zaś tradycji therawady  około 625 lub jak wskazują współczesne badania w 490 roku przed Chr.

Fakty dotyczące śmierci Śiakjamuniego i zdarzenia poprzedzające jego parinirwanę, jak określa się jego zgon, są w dużym stopniu pozbawione legendarności i wyglądają raczej prozaicznie, co tylko może potwierdzać ich historyczność. Chorował zatem Siddharta na biegunkę, co w Indiach jest rzeczą normalną, zjedzenie zaś potrawy zwanej „słodycz wieprzów” (sukara maddana) spowodowało pogorszenie zdrowia i bezpośredni zgon.

Następnie zwłoki jego zostały spalone, a popioły podzielone na osiem części i rozdane między przybyłe poselstwa z Magadhy , od Mallów , z Wajśiali , z Kapilawastu  z Allakappy , od Koliów , z Wethapidy  i od Śiakjów . A gdy przybył poseł z Pipaliwana , zabrakło już dla niego spalonych szczątków, więc zebrał popioły ze stosu kremacyjnego. Nad prochami Buddy wzniesiono stupy, z których jedna, w Kusinagarze,  stoi do dzisiaj.

Wg tradycji miejscem narodzin Gautamy stał się gaj Lumbini , obecnie leżący w Nepalu. Przyszedł na świat w rodzinie kszatrjów z ojca o imieniu Siuddhodana  i matki Mahamaji . Od dwudziestego dziewiątego roku prowadził ascetyczny tryb życia, by w trzydziestym piątym  po doznaniu oświecenia, stać się nauczycielem Dharmy , czyli nauki o wyzwoleniu i być nim przez następne czterdzieści pięć lat.

Żywot Śiakjamuniego  wyznaczają cztery znaczące wydarzenia: (1) cztery spotkania, (2) „wielkie odejście ”, (3) oświecenie  i (4) parinirwana .

Cztery spotkania. Odegrały one decydującą rolę w dalszym życiu Siddharthy , ukazały mu bowiem, że w życiu nie tylko istnieją przyjemności, ale także cierpienie, na którym zbudował swoją doktrynę wyzwolenia.

Pierwsze spotkanie odbyło się ze starym człowiekiem, który zgarbiony i złamany wpół, wsparty na lasce, powłócząc nogami o skórze pomarszczonej, z włosami siwymi wywarł silne wrażenie na młodym Gautamie. Taki los spotyka wszystkich ludzi – wyjaśnił mu Czhanna , jego woźnica.

Drugie spotkanie dotyczyło człowieka chorego wijącego się z bólu, pokrytego wrzodami, z zapadniętymi oczami i złamanego cierpieniem. To też może spotykać każdego człowieka – powiedział Czhanna.

Spotkanie martwego człowieka, niesionego na bambusie, za którym podążali żałobnicy, płacząc, bijąc się w piersi i zawodzą. To los każdego z nas, przed śmiercią nikt nie ujdzie, skomentował jego towarzysz.

Ostatnie spotkanie odbyło się z mędrcem siedzącym przy drodze i proszącym o jałmużnę. Spokojny i pogodny wyraz twarzy żebraka zadziwił Siddhartę i zmusił go refleksji, że dotychczasowe życie nie dało mu satysfakcji i prowadzi ono do nikąd.

Zdarzenia te mają charakter raczej legendarny, tak jak wiele szczegółów z życia Gautamy. W niektórych nikajach nawet wręcz mówi się, że zostały zaaranżowane przez bogów i należy je uważać za wstęp do późniejszej teorii wyzwolenia.

Wielkie odejście. Po przemyśleniu czterech znaków, które dane było mu oglądać, Gautama postanowił zmienić styl życia oraz zrezygnować ze zbytku, rozkoszy i beztroski. W środku nocy po urodzeniu się syna Rahuli  wraz z Czhanną, woźnicą i koniem Kanthaką  wyjechał po kryjomu z Kapilawastu  i udał  się na żebraczą wędrówkę. Po przekroczeniu rzeki Anoma  zdjął z siebie klejnoty i wręczył je Czhannie, a następnie odprawił go wraz z koniem do domu. Ze spotkanym przechodniem zamienił się na szaty, a wg legendy odprawił nawet grupę towarzyszących mu bogów. Odtąd bogowie nie odegrają już żadnej roli na jego drodze do wyzwolenia, wszystko zdobędzie samodzielnie.

Następne siedem lat życie Siddhartha  poświęcił na poszukiwanie wiedzy i doświadczenia, stąd jego pierwsze kroki doprowadziły go do mędrca o imieniu Arata  (Alara) Kalama, który nauczał prawdopodobnie systemu filozoficznego zbliżonego do sankhji . Po osiągnięciu „stanu gdzie nie ma żadnej rzeczy” nauczyciel uznał go za równego sobie i polecił mu dalsze poszukiwanie prawdy. Drugim jego guru  stał się Udraka  (Uddaka) Ramaputta, który nauczał systemu jogi. Tu Gautama  osiągnął „stan gdzie nie ma postrzegania ani nie postrzegania”, co było wyższym stanem od poprzedniego. Jednak przyszły Budda nie zadowolił się tym stanem i kontynuował swe poszukiwania.

Kolejnym etapem w jego życiu stała się asceza, czyli praktykowanie głodu i umartwianie się. W wyniku tego doszedł do stanu, w którym dziennie zjadał tylko jedno ziarno prosa, co doprowadziło go do takiej słabości, że pewnego razu zemdlał i myślano już, że umrze.

 

Z powodu braku właściwego odżywiania jego członki stały się jak uschnięte pnącza, pośladki twarde jak kopyto bawołu, kręgosłup wystawał jak lina konopna, żebra były podobne do krokwi rozpadającej się stodoły, gałki oczu zapadły się głęboko i lśniły jak woda na dnie głębokiej studni, skóra na głowie wysuszyła się i pomarszczyła skurczona od słońca i wiatru, skóra na brzuchu przylgnęła do pleców, a włosy zgniły i wychodziły ze skóry.

 

W okresie tym przyłączył się do pięciu ascetów, wśród których był bramin Kondanna , ten sam który przy urodzeniu Siddharty przewidział, że stanie się on nauczycielem ludzkości.

Oświecenie. Zdarzyło się to nieopodal miejscowości Bodh Gaja , pod drzewem pipal owym (ficus religiosa ) po siedmiu tygodniach medytacji i po spożyciu potrawy z ryżu, który przyniosła mu Sudżata , córka rolnika z pobliskiej wsi Sananigana. Zanim jednak osiągnął przebudzenie, musiał odeprzeć ataki demona śmierci Mary , który nasyłał na niego oddziały pięknych dziewczyn, kuszących Siddharthę  swymi wdziękami i nagością. Gdy pierwsze ataki Mary załamały się, zażądał on od Gautamy , aby udowodnił swe zasługi i cnoty (paramita ) osiągnięte w poprzednich żywotach. Wtedy Budda dotknął ziemi i wezwał ją na świadka i tak ostatni atak Mary  został odparty, a droga do oświecenia stanęła otworem.

Pokonawszy Marę Siddharta kontynuował medytację, uzyskując w początkowym stadium wiedzę o swych poprzednich wcieleniach; w drugim zaś moc nadprzyrodzoną zwaną „boskim okiem” (diwjaczaksur ), umożliwiającą mu widzenie koła narodzin i śmierci  i poznanie prawa zależnego powstawania ; w trzecim etapie skierował swój umysł na wiedzę dotyczącą zniszczenia zła i uzyskał poznanie czterech szlachetnych prawd . Stało się to, gdy Budda miał trzydzieści pięć lat podczas pełni księżyca, w miesiącu wesak  (maj) w miejscu zwanym Bodh Gaja. Potem nastąpił jeszcze jeden atak Mary, który zażądał, aby Oświecony natychmiast osiągnął nirwanę i nie ogłaszał odkrytej prawdy ludziom.

Przez dalszych siedem tygodni, siedząc pod drzewem zastanawia się czy ogłosić swą naukę ludziom, lecz wreszcie rozstrzyga tę kwestię i udaje się do Jeleniego Parku  w Isipatana , gdzie wygłasza swe pierwsze kazanie, czyli puszcza w ruch koło praw (dharmaczakraprawartana ). Słuchaczami tego kazania byli jego dawni towarzysze asceci, którzy go opuścili, gdy złamał ścisły post. W kazaniu tym przekazał naukę o czterech szlachetnych prawdach i środkowej drodze wiodącej do wyzwolenia.

Głoszenie Dharmy . Po nawróceniu pięciu swoich dawnych towarzyszy. Budda udał się do Uruweli , gdzie medytując odkrył i ogłosił prawo zależnego powstawania (pratitjasamutpada ). Uczy ono, że wszystko jest względne i nic nie jest wieczne, niezmienne i trwałe, że dusza, czyli jażń też nie jest trwała, lecz przemija wraz z życiem.

Następnym krokiem było założenie wspólnoty (sangha ), początkowo składającej się z sześćdziesięciu żebraków (bhikszu ), jednakże po nawróceniu tysiąca Kaśjapów  przekształciła się w rzeszę wyznawców. Udaje się do Magadhy , w której nawraca króla Bimbisarę, za co dostaje w podzięce pustelnię w Radżagrisze , gdzie do sanghy wstępują jego dwaj najważniejsi uczniowie Śiariputra  i Maudgaljajana .

Wreszcie z tłumem arhatów odwiedza rodzinne miasto Kapilawastu , gdzie nawraca swoich kuzynów Anandę  i Dewadattę  oraz swego ojca, po którego śmierci przyjmuje do wspólnoty Pradżapati , swoją ciotkę i macochę. Zresztą przyjęcie kobiet do sanghy nie odbyło się bez oporu samego Gautamy , lecz usilne prośby Anandy w końcu dokonały tego. Komentarz Buddy był taki, że od tego czasu sangha trwać będzie tylko pięćset lat, a nie jak przewidywał uprzednio tysiąc lat. Mając lat siedemdziesiąt dwa przeżył Gautama  bunt Dewadatt y, który usiłował stać się przywódcą sanghy. Krótko przed jego śmiercią zmarli Śiariputra i Maudgaljajana   nie żył już Rahula , jedyny syn i wielu innych.

Parinirwana . Ostatnia podróż Gautam y zaczęła się od wizyty w domu kurtyzany Ambapali , która zaprosiła wszystkich jego towarzyszy i mimo próśb książąt Liczczhawich , aby przyjął ich zaproszenie, Budda nie zmienił zdania, lecz dotrzymał danego wcześniej słowa Ambapali. Przed opuszczeniem Wajśiali  zebrał wszystkich mnichów do sali Mahawana  i prosił ich, by zadawali mu pytania na temat dharmy , ale pytań nie było, wtedy ogłosił, że za trzy miesiące umrze.

Idąc na północ po drodze wstąpili do wsi Pawa , gdzie mieszkał złotnik Czunda , gorący zwolennik nauki Buddy. Posiłek składał się z potrawy zwanej sukara maddaw a, co dosłownie znaczy „słodycz wieprzów”, stąd przypuszczenie, że mogła to być wieprzowina, ale sądzi się też, że były to raczej trufle. W każdym razie pozostali bhikszu nie jedli tej potrawy. Po posiłku Gautama poczuł się gorzej; pojawiły się bóle brzucha.

Na drugi dzień wyruszyli w dalszą drogę, zatrzymując się dla wypoczynku dwa razy, aż dotarli do Kusinagary , gdzie zatrzymali się w parku Upawattana , należącym do Mallów , którzy następnego dnia przybyli, by oddać hołd Buddzie. Wieczorem tego dnia w miesiącu wesak umarł, wypowiadając słynne ostatnie swe słowa: „wszystkie rzeczy złożone ulegają rozkładowi – bądźcie uparci”. Tydzień później odbyła się kremacja jego zwłok.

W dziewiętnastym wieku postawiono pytanie. Czy Budda był postacią historyczną? Wielu uczonych skłaniało się wtedy do wątpienia w jego historyczność. Obecnie jednak przyjmuje się fakt istnienia historycznego Siddharthy  Gautamy . Przemawiają za tym dwa dowody, na ogół uznawane za dość przekonywujące.

W miejscowości Pipprawa  koło Kapilawastu  znaleziono inskrypcję, która głosi: „Ten relikwiarz wzniosłego Buddy z rodu Śiakjów  jest (pobożnym uczynkiem) Suhitiego  i jego braci, wraz z siostrami, ich synami i córkami”

Drugim dowodem jest kolumna króla Asioki , na której znajduje się napis:

 

„Miły bogom król Pijadasin , gdy upłynęło dwadzieścia lat od jego namaszczenia, osobiście przybył i uczcił to miejsce, gdyż tu urodził się Budda, mędrzec–asceta z rodu Siakjów. Z rozkazu króla zostało tu zbudowane obmurowanie i wzniesiona kolumna kamienna – gdyż tu urodził się Pan...”

 

Jest jeszcze jeden dowód, chociaż nie bezpośredni, ale przynajmniej stwierdzający w dość pewny sposób datę urodzenia Gautamy . Chodzi tu o tzw. kronikę kropkowaną. Otóż wg tradycji uważa się, że Upali  pierwszy autor Winajapitaki  – ten który wygłosił ją na I soborze w Radżagrisze – postawił w roku parinirwany kropkę na rękopisie, a następnie stawiano ją przez 975 lat, tzn. do roku 489 po Chr. W ten sposób można obliczyć rok, w którym umarł Gautama, czyli 486 przed Chr.[9]

 

Mitologia buddyjska

Cudowne narodziny. W niebie Tuszita , gdzie przebywał Budda jako bodhisattwa, postanowiono, że urodzi się on na ziemi w plemieniu Śiakjów, w rodzie Gautama z ojca Siuddhodany .

 Gdy nadszedł czas, poprzedziły go cudowne znaki, zwiastujące narodziny czakrawartina : ucichły ryki zwierząt, drapieżniki przestały polować, głusi odzyskali wzrok, niemi zaczęli mówić, ślepi przejrzeli, kaleki wyzdrowiały, ptaki pokryły wszystkie dachy w Kapilawastu , lotosy rozkwitły wszędzie, kajdany więźniów opadły i świat oświetlony został oślepiającą światłością. ani żadna chmura nie skalała nieba, wody rzek stały się przeźroczyste, a ognie piekielne wygasły.

 

Mahamaja  (Majadewi ) przyszła matka Buddy, podróżując do swych rodzinnych stron, poczuła bóle w parku Lumbini, gdzie trzymając się drzewa sal urodziła na stojąco dziecko, które wyszło z jej prawego biodra, pozostawiając ją dziewicą, gdyż również poczęcie było niepokalane. Dokonał tego bodhisattwa , przybrawszy postać białego słonia, który zapłodnił ją trąbą poprzez jej prawy bok. W trąbie trzymał biały lotos, z pyska wystawało mu sześć kłów, lecz zanim ją zapłodnił, obszedł ją trzykrotnie wkoło na znak szacunku. Po urodzeniu syna zrobiła siedem kroków i powiedziała: to był mój pierwszy i ostatni poród. Po kilku dniach zmarła, gdyż każda matka władcy świata, czakrawartina , musi umrzeć przy porodzie, tak jak każdy czakrawartin musi urodzić się w rodzie królewskim. Również Siddhartha  Gautama   zrobił po urodzeniu siedem kroków naprzód lub jak mówi inna wersja każdy krok w innym kierunku, następnie zaryczał jak lew: „Jestem największy i najlepszy na świecie, to są me ostatnie narodziny na tym świecie. Zniszczę cierpienie i jego przyczyny.”

 

Obecny przy urodzeniu mahariszi Asita  stwierdził, że dziecko obdarzone zostało wszystkimi znakami (lakszana ) właściwymi władcy świata (czakrawartinowi) lub oświeconemu buddzie. Wśród wielu braminów przybyłych, by przepowiedzieć przyszłość Siddhardcie, znalazł się również Kondanna, który przepowiedział, że nowonarodzony stanie się nauczycielem ludzkości, Buddą.

 Znamiona buddy (lakszana). Jak mówią sutry, każdy czakrawartin lub wielki człowiek (mahapurusza), którym był  Gautama,  musi posiadać trzydzieści dwa znaki  główne i osiemdziesiąt pobocznych znaków,  odróżniających go od zwykłych ludzi. Należą do nich:

 

1.        wzgórek na czaszce (usznisza ) 2. kępka włosów na czole 3. loki skręcone w prawo. 4. długie i przekłute uszy. 5. koła dharmy na stopach. 6. płaskie stopy. 7. złoty kolor skóry. 8. długie rzęsy jak u byka 9. czarne błyszczące oczy. 10. czterdzieści zębów. 11. język szeroki i długi. 12. lwie szczęki. 13. głos podobny do głosu Brahmy . 14. ramiona sięgające kolan. 15. lwia pierś. 16. brak oznak płci. 17. długie palce i paznokcie. 18. palce rąk i nóg połączone błoną. 19. kręgosłup sztywny. 20. postać ma kształt drzewa banjan owego 21. świetlisty nimb rozległy na sześć stóp. 22. szerokie pięty. 23. zakrzywione palce. 24. miękkie ręce i nogi. 25. wysokie podbicie 26. górna część ciała podobna do antylopy. 27. ręce sięgające do kolan. 28. członek bez zwężenia napletka. 29. zaokrąglone ręce i ramiona. 30. ślina wzbogacająca smak. 31. dobrze ukształtowane łopatki. 32. zęby równe i białe.

 

Buddowie przedhistoryczni

W kanonie palijskim można znaleźć wzmianki o istnieniu w obecnej epoce trzech buddów poprzedzających Gautamę , do których należą: Krakuczczkhanda , Kanakamuni  i Kaśjapa . W przyszłości ma pojawić się budda Majtreja , który obecnie przebywa w niebie Tuszita . Czasem mówi się o istnieniu sześciu buddów lub trzynastu, a nawet trzydziestu, wśród których najczęściej wymieniany jest budda Dipamkara  – „zapalacz świateł”, uważany za nauczyciela Śiakjamuniego .

Dipamkara, żyjąc wiele tysięcy lat wcześniej przewidział, że asceta Sumedha  zostanie kiedyś buddą Śiakjamunim. Imię Dipamkara pochodzi od słowa „dipa”- lampka oliwna, a zatem można je przetłumaczyć jako „budda będący lampą”. Jego ojcem miał być król Arczinitra  a matką królowa Subnitra . Legenda mówi, że Dipamkara, aby uczcić swego nauczyciela bramina, namaścił sobie głowę i zapalił ogień. Uchodzi za patrona żeglarzy.

Dżataki . Są to opowieści o poprzednich wcieleniach Buddy, Wchodzą one w skład tekstu Khuddakanikaja , należącego do Sutrapitaki . Istnieje 547 opowieści, których charakter mówi, że są to opowieści ludowe, pochodzące prawdopodobnie z czasów przedbuddyjskich, a później przystosowane do celów buddyjskich. Zachowały się w języku pali jskim oraz chińskim, przy czym egzemplarz chiński pochodzi z oryginału sanskryckiego. Opowieści te przedstawiają obrazowo prawo karmana : dobre uczynki powodują doskonalsze wcielenia, złe zaś gorsze. Tak więc Siddhartha  Gautama  był w poprzednich wcieleniach kolejno: żabą, szczurem, gęsią, małpą, słoniem, lwem, kupcem, królem, kapłanem, mędrcem, duchem drzewa (jaksza ) i Indrą .

Dżataki składają się z części wierszowanej i napisanej prozą, jednakże tylko część wierszowana jest uważana za kanoniczną, natomiast te drugie opowieści o poprzednich wcieleniach są zaliczane do późniejszych interpolacji, przypisywane Buddhaghosie , choć nie wszyscy uczeni się z tym zgadzają. Niektóre Dżataki znajdują się także w innych zbiorach, mianowicie w zbiorze „Czarjapitaka ”, Apadanie  i Buddhawamsie , obok opowieści o pratjeka-buddach  i arhat ach.

Do najgłośniejszych opowieści należy Dżataka pod tytułem Mahawessantara  , w której bodhisattwa  wcielił się w księcia Wessantarę.

 

 Książę ten złożył ślub, że nikomu nigdy nic nie odmówi. Najpierw więc rozdał cały majątek żebrakom, a następnie oddał sąsiedniemu królowi białego słonia, który miał moc sprowadzania deszczu. Wtedy poddani księcia się zbuntowali i pozbawili go tronu. Idąc na tułaczkę po drodze oddał czterem braminom konia, a sam zaprzągł się do wozu. Z kolei oddał również wóz, a potem swoje dzieci pewnemu staremu braminowi. W końcu sam udający bramina Indra poprosił go o własną żonę, a gdy i na to się zgodził, wówczas Indra objawił się w swej prawdziwej postaci i pozwolił, by dzieci i żona wrócili do niego.

 

Tybetańsko-buddyjskie mity. W mitologii tybetańskiej o treści buddyjskiej na wyróżnienie zasługuje mit o Geserze-chanie. Wg przepowiedni Geser Gorbo Donrug  powinien w górnej części ciała posiadać znaki buddy (czakrawartina ), w środkowej części znaki czterech wielkich królów (czaturmaharadża ), a dolnej części  znaki wielkich królów wężów (nagamaharadża ) i powinien stać się panem dziesięciu stron świata oraz władcą Dżambudwipy, która jak wiadomo obejmuje całe Indie lub nawet całą ziemię. Geser urodził się jako dziecko, które prawym okiem patrzyło w bok, lewym naprzód, prawą rękę miał wzniesioną, lewą zaciśniętą , prawa noga była podniesiona w górę, lewa przygotowana do deptania, a wszystkie zęby były zaciśnięte. Znaki te mówiły, że prawym okiem krzywo patrzy na demony, lewym okiem przenika przyszłość, prawą ręką ma pokonać wrogów, lewą ręką będzie mocno dzierżyć władzę, prawą nogą podniesie wysoko wiarę buddyjską, a lewą podepta wszystkich wrogów Dharmy, zębami zaś zaciśniętymi skruszy moc demonów.

Życie Gesera  obfitowało w wiele cudownych czynów, takich jak: uśmiercenie trzech wilkołaków, pomnożenie bydła swego ojca, zabicie siedmiu biesów, nawrócenie na buddyzm rozbójników, zabicie Manggusa , wybudowanie świątyni Awalokiteśwary , ponadto zniszczył on demona Rogimo Nagpo , władcę chorób straszliwych, zabił demona żelaznymi kolczykami, władcę opuchlin i wreszcie przerwał zarazę morową, gdy zabił demona o ogromnej głowie, pana morowej zarazy.

 

Literatura Buddyjska

Wśród dzieł najstarszych buddyzmu można rozróżnić pisma kanoniczne, do których należą „Trzy kosze” (Tripitaka ), z tym, że trzeci kosz Abhidharmapitaka  nie był uznawany za kanoniczny przez szkołę sautrantików . Przyjmowali oni tylko Winajapitakę, czyli Kosz dyscypliny i Sutrapitakę , tzn. Kosz kazań, stąd zresztą i ich nazwa sautrantika.

Do niekanonicznych najstarszych tekstów zalicza się „Pytania Milindy ” (Milindapańha ), napisany przez Nagasenę , ponadto należy do nich Wisuddhimagga  (Droga do czystości) Buddhaghosy , oraz Abhidharmawatara  (Nadejście Abhidharmy), której autorem jest Buddhadatta,  jak również Paramatha Mandziuśa  (Prawdziwe znaczenie) autorstwa Dharmapali . Należy tu jeszcze wymienić Mahawamsę  (Wielka kronika) przypisywaną Mahanamie , Czulawamsę  (Mała kronika), Dipawamsę  (Dzieje wyspy) oraz Abhidharmakośę , opracowaną przez Wasubandhu .

Z punktu widzenia językowego można literaturę buddyjską podzielić na napisaną w języku pali  lub w sanskrycie . Istnieją również teksty chińsko-języczne, tybetańskie i japońskie, oczywiście obejmujące dziedzinę mahajan y i wadżrajany . Wiele pism spisanych w sanskrycie, a dotyczących wczesnego buddyzmu, zaginęło w wersji oryginalnej, lecz zachowały się ich tłumaczenia chińskie i tybetańskie. Jeżeli chodzi o palijską wersję Tripitaki,  utrzymała się ona w kompletnym stanie, w wersji szkoły therawady, podczas gdy kopie chińskie należą przeważnie do szkół dharmaguptaków  i mahasanghików

Pisma buddyjskie pochodzenia chińskiego należą głównie do odłamu mahajany i obejmują takie pozycje jak: Sutra szóstego patriarchy , napisana przez Hui Neng a, czy Wumenguan , księga koanów zebranych przez mistrza zen Hui Ka ja.

Podobnie i w języku japońskim znaleźć można oryginalne dzieła, z pośród których wyróżnić można Shōbōgenzō  (Oko skarbca prawdziwej dharmy) Dogena Zenji . Bogatą literaturę, zwłaszcza w dziedzinie wadżrajany  posiada Tybet , mianowicie: „Ozdoba z klejnotów wyzwolenia” Gampopy , „Stopniową drogę oświecenia” Cong-khap y, Siedem skarbów” Long-czen a czy też „Tybetańską księgę umarłych ”.

Jeżeli wziąć pod uwagę pisma kanoniczne, lecz należące do odłamu mahajany, można wśród nich wyróżnić sutry powstałe od I-VI w. po Chr., z których do najważniejszych zaliczyć trzeba: Pradżniaparamita-sutry  (Doskonałość mądrości), Saddharmapundarika-sutra  (Sutra lotosu dobrego prawa), Lankawatara -sutra (Objawienie na Lance), Awatamsaka-sutra  (Sutra girlandowa), Ratnakuta-sutra  (Zbiór klejnotów), Lalitawistara (Opowieść o grze), Sukhawatiwjuha-sutra  (Sutra czystej krainy), Siurangama-sutra  (Sutra bohaterska), Wimalakirtinirdeśa-sutra  (Kazanie Wimalakirtego) i Daśabhumika-sutra  (Dziesięć ziem).

Drugą dziedziną literatury mahajany są pisma filozoficzne, na ogół posiadające znanych autorów i należące do określonych szkół. Do madhjamaki przypisuje się zatem pisma Nagardżuny : Mahapradżniaparamita-śastra  (Wielki traktat o doskonałości mądrości) i Mulamadhjamaka-karika  (Podstawy drogi środkowej) oraz Arjadew y Catuhśiatjaka  (Czterysta zwrotek).

Szkoła jogaczary  reprezentowana jest przez Asangę  takimi pismami jak Mahajanasamgraha-śastra  (Streszczenie mahajany), czasem przypisuje mu się tantryczne dzieło Guhjasamadża-tantra  (Traktat o rzeczach tajemnych). Inne teksty jogaczary to Mahajanaśraddhotpada-śastra  (Traktat o obudzeniu ufności do mahajany), przypisywana Aśwaghoszy. Innym wybitnym uczonym jogaczary był Wasubandhu (młodszy) , który stworzył Wimszatika  (Dwadzieścia wierszy) i Trimszatika  (Trzydzieści wierszy). Z tej szkoły można jeszcze wymienić Njajapraweśa  (Wstęp do logiki Dignagi  i Njajabindu  (Kropla logiki) Dharmakirtiego .

Do najważniejszych pism wadżrajany  zalicza się wspomnianą już Guhjasamadża-tantrę i Kalaczakra-tantrę  oraz takie jak Hewadżra-tantr ę, Guhjagarbha-tantr ę i Mahawajroczana-tantr ę, jak również „Pieśni o 84 siddhach ” Z literatury tantrycznej  napisanej w języku japońskim można wspomnieć „Jūjū shinron ” (Dziesięć stopni świadomości) i Sokushin jōbu tsugi  (Sposób stania się buddą podczas jednego życia), które napisał Kukai , założyciel szkoły shingon .

Tripitaka

Tipitaka (pali), dosłownie znaczy „Trzy kosze”. Są to podstawowe pisma zaliczane do kanonu buddyjskiego, występujące w dwóch wersjach pali jskiej, zawierającej komplet dzieł i sanskry ckiej, z której tylko fragmenty się zachowały, ale znaleziono niektóre jej teksty w języku chińskim i tybetańskim. Pierwszy kosz to Winajapitaka , czyli kosz dyscypliny, drugi kosz to kosz kazań, zwany Sutrapitaka  i wreszcie trzeci kosz Abhidharmapitaka , traktujący o sprawach ontologicznych.

Pierwsze udokumentowane spisanie Tripitaki nastąpiło w I w. przed Chr. na Sri Lance , za panowania króla Wattagamani . W Mahawamsie  można na ten temat przeczytać:

 

„Dawni mnisi przekazywali z ust do ust święte słowa Tripitaki i komentarze do nich. Jednakże, bojąc się, że razem z mnichami zginie Dharma  spisali ją, by prawo święte trwało wiecznie.”



[1] Buddyjska wizja umierania i śmierci.

[2]  Tłum. W. Zych  i.i.

[3] Tłum. M. Jarosławski .

[4] Wg D. Snellgrova  i H. Richardsona  , tłum. St. Godziński .

[5] Saraha , Dohakosza , tłum. J. Sieradzan .

[6]  Tłum. St. Godziński .

[7] Tłum. M. Jarosławski .

[8] Anguttaranikaja, tłum. I. Kania.

[9] M. Mejor , Buddyzm.

Winajapitaka

W skład jej wchodzą trzy części: Wibhanga , czyli reguły, Khandaka  i Pariwara .

Wibhanga. Wyróżnić w niej można Bhikszuwibhangę , zawierającą 227 reguł dla mnichów i Bhikszuniwibhangę , 348 reguł dla mniszek. Reguły te zwane są Pratimoksza , natomiast Wibhanga stanowi komentarz, w którym znajdują się zarówno zakazy, ale również kary za każde wykroczenie. Za zabójstwo, kradzież lub nierząd grozi kara wykluczenia całkowitego ze sanghy (parachika); za dotknięcie kobiety mnich zostaje usunięty czasowo ze wspólnoty (sanghawaśesza); za niedbalstwo, nieposłuszeństwo, kłamstwo stosowane są odpowiednio lżejsze kary.

Jak podaje Cybikow  w tybetańskich klasztorach istnieje „nadzorca cnót wielkiego zgromadzenia”, który wymierza mnichom karę cielesną swoją laską, a przed bramą dukhangu wiszą długie batogi, służące do egzekwowania cięższych przewinień.

Podczas pełni księżyca, i nowiu recytowana jest Pratimoksza, a następnie mnisi wyznają swe grzechy (upowasatha ).

Khandaka . Zawiera nakazy dotyczące ubierania się, postów, pożywienia, stosowania lekarstw itp. Składa się ona z Mahawaggi  i Czulawaggi , przy czym ta pierwsza księga opisuje dzieje rozwoju wspólnoty, natomiast druga jest uzupełnieniem uzasadniającym przepisy dyscyplinarne cytatami z kazań Buddy.

 

W Czullawadze znajdujemy opowieść o małpie, słoniu i kuropatwie, która to trójka postanowiła wybrać z pośród siebie najstarszego, by ustanowić go swoim przywódcą. Siedząc pod rozłożystym drzewem banjanowym przywołali swą pamięć i każde z nich rozpoczęło po kolei wspomnienia. Najpierw wspominał słoń, twierdząc, że gdy był mały, to gdy przechodził pod drzewem, jego gałęzie nie sięgały mu nawet do brzucha. Następnie małpa dowodziła, że za młodu, siedząc na ziemi mogła obgryzać najwyższą gałąź, nie ruszając się z miejsca. I wreszcie kuropatwa przypomniała sobie, że gdy była mała, to po drugiej stronie rósł wysoki banjan, którego ziarno ona zjadła, a potem wydaliła i z tego właśnie ziarna wyrosło to oto drzewo, pod którym siedzą. Oczywiście, kuropatwa została wybrana przywódcą.

 

Pariwara . Jest ostatnią częścią Winajapitaki . Zawiera ona streszczenie i zestawienie reguł Pratimokszy . Celem jej jest przypominanie mnichom, aby strzegli się okoliczności, które mogą doprowadzić ich do złamania reguły. Z Pariwary:

 

„Co ma robić bhikszu , gdy spotka kobietę?– Wtedy nie należy patrzeć na nią.

Ale jeżeli przypadkowo spojrzy na nią? – Wtedy nie należy odzywać się do niej.

Ale gdy przypadkowo odezwie się do niej? – Wtedy, Anando, strzeż się.”

Sutrapitaka

Suttapitaka  (pali), dosłowne znaczenie „Kosz kazań”. Całkowicie zachował się w wersji palijskiej , natomiast w sanskrycie  istnieją tylko fragmenty pochodzące ze szkoły sarwastiwadinów , jednakże wiele sutr udało się odnaleźć w Chinach i w Tybecie, gdzie zostały przetłumaczone z sanskryckiego kanonu dharmaguptaków  lub sarwastiwadinów .

Suttapitaka w języku palijskim składa się z pięciu zbiorów (nikaja ), podczas gdy w sanskrycie Sutrapitaka ma tylko cztery zbioru, zwane agama. Są to więc Dighanikaja  (długie sutry), Madżdżhimanikaja  (Średniej długości sutry), Samjuttanikaja  (Zbiór kazań zespolonych), Anguttaranikaja (Zbiór kazań uszeregowanych) oraz Khuddakanikaja  (Zbiór małych kazań). W wersji sanskryckiej odpowiadają im Dirghagama , Madhjamagama , Samjuktagama  i Ekottarikagama .

Wg tradycji buddyjskiej szkoły therawada  Suttapitaka  została ustalona na pierwszym zgromadzeniu świętych arhatów w Radżagrisze , kilka miesięcy po parinirwanie Buddy. Wygłosił ją wtedy ustnie Ananda , a wszyscy zebrani powtarzali za nim słowa Buddy.

„Po mojej śmierci, Anando, niech prawo (Sutry ) i przepisy (Winaja ), które wam dałem, będą waszym nauczycielem.”

Dighanikaja.  Dirghagama  (sans.). Zbiór długich sutr składa się z 34 sutr w wersji palijskiej, natomiast w wersji sanskryckiej ilość sutr wynosi 30, w tym 20 kazań jest takich samych jak w wariancie palijskim. Jedną z najsłynniejszych części jest Mahaparinibbana  – sutra opisująca ostatnie trzy miesiące przed śmiercią Buddy.

 

„Przedostatnią porę deszczową spędził Budda w parku Dżewatana  niedaleko Śrawasti , potem poszedł na Górę Sępów  (Gridhrakuta  w pobliżu Radżagrihy . Król Magadhy  Adżatasiastru  przygotowywał wojnę przeciw Wadżdżianom , którym Budda przepowiedział, że dopóki będą przestrzegali dobrych obyczajów, dopóty zachowają swoją niepodległość. Następnie przebył Ganges  i powędrował do Wajśiali , gdzie przyjął zaproszenie kurtyzany Ambapali , ku zgorszeniu mieszkańców miasta. Ostatnią porę deszczową spędził w Belugamaka, w której przebywając zachorował ciężko, a gdy nieco stan jego zdrowia się poprawił, udał się do Pawy , gdzie przyjął gościnę złotnika Czundy , który podjął go obiadem z ryżu i grzybów (sukara maddawa ).

Po południu wyruszył do Kusinagary  i gdy osiągnął połowę drogi nad rzeką Kukuszta,  postanowił wypocząć, wykąpać się i napić wody. Wieczorem przybył do lasku już w pobliżu Kusinagary  nad rzeczką Hiranjawati , gdzie w niedługim czasie umarł o trzeciej straży nocnej. Adżatasiastru , król Magadhy  i Mallowie  czuwali przy jego zwłokach siedem dni.”

 

Mahaparinibbana sutta jest jedną z najważniejszych sutr tego zbioru i stanowi bardzo poważne źródło wiedzy o życiu Gautamy, zwłaszcza że jest on w niej przedstawiony jako zwykły człowiek posiadający pewne ułomności i słabości, o czym świadczą jego dolegliwości po zjedzeniu „słodyczy wieprzów”. Również jego najulubieńszy uczeń Ananda pokazany jest jako człowiek obdarzony słabostkami i przywarami, czego świadkiem jest jego płacz przy umierającym Gautamie oraz że zapomniał poprosić Buddę o przedłużenie jego życia. Oczywiście w sutrze tej znajdują się późniejsze wtrącenia, jak choćby to, że Budda mógłby przedłużyć swoje życie, gdyby go o to poproszono.

Z innych sutr Dighanikaji można wymienić: Brahmadżala-sutrę , w której traktuje się o zagadnieniach filozoficzno-etycznych; dosłowne jej tłumaczenie brzmi „Sutra sieci Brahmy”. Zawiera ona pięćdziesiąt osiem przykazań mahajany, czasem uważanych za śluby bodhisattwy. Wymienia się tam więc zakaz zabijania, kradzieży, uprawiania stosunków seksualnych, kłamstwa i używania środków oszołamiających. Ponadto zabrania się obmawiania, pychy, zazdrości, złośliwości oraz zniesławiania Buddy, sanghy i nauki buddyjskiej. W sutrze tej Budda omawia 62 fałszywe poglądy na świat, między którymi znajduje się również i ten, że dusza i świat są nieśmiertelne i wieczne. Równie fałszywy jest zdaniem Gautamy  pogląd, że istoty żyjące umierają i rodzą się ponownie, czyli trwają wiecznie. Jak to jest w rzeczywistości, Budda wyjaśnia w prawie zależnego powstawania.

W skład Dighanikaji wchodzą jeszcze: Samańńphala-sutra  przedstawiająca nauki niebuddyjskie, Mahapadana-sutra , zawierająca legendy o sześciu buddach poprzedzających Gautamę, Mahanidana-sutra  wyjaśniająca prawo zależnego powstawania oraz Singalowada-sutra .

 

W tej ostatniej sutrze znajduje się opowiadanie o człowieku, który wykonywał pokłony w sześciu kierunkach świata. Zapytany przez Buddę dlaczego to robi – odparł: „w celu uczczenia i uświetnienia słów mego ojca”. Jednakże Budda domyślił się, że naprawdę człowiek ten robił to po to, aby odwrócić zło od sześciu kierunków. Wtedy Gautama  wyjaśnił mu, że najlepszym sposobem odwrócenia zła jest spełnianie dobrych uczynków względem rodziców jako wschodu, nauczycieli jako południa, względem żony i dzieci jako zachodu i przyjaciół jako północy, kapłanów jako zenitu oraz swych służących jako nadiru. Następnie Budda wymienił, że rodzice powinni wychowywać dzieci w cnocie i powstrzymywać je od występku, uczniowie powinni czcić swych nauczycieli, nauczyciele powinni wykazywać miłość do swoich uczniów, mąż powinien kochać żonę, a żona okazywać miłość mężowi, dla przyjaciół człowiek powinien być uprzejmy, a przyjaciele okazywać przywiązanie, pan powinien dbać o pomyślność swych służących, a ci zaś okazywać mu życzliwość. Przez takie postępowanie wszystkie strony świata pozostaną w spokoju i będą wolne od niebezpieczeństwa.

 

Madżdżhimanikaja.  Madhjamagama  (sans.), zbiór sutr średnich, zawierający 152 sutry w wersji palijskiej, natomiast zbiór pochodzący ze szkoły sarwastiwadinów i zachowany w języku chińskim zawiera 222 sutry, z których niektóre znajdują się także w innych zbiorach, przy czym 97 sutr jest identycznych.

W sutrze nr 38 mamy opowiadanie o mnichu Sati , który uporczywie twierdził, że zgodnie z nauką Buddy świadomość wędruje bez celu w kołowrocie narodzin i śmierci. Gdy doniesiono o tym Buddzie, ten autorytatywnie wygłosił pogląd, że aby powstała nowa świadomość, musi istnieć uwarunkowanie (siły tworzące-samskara ). Niezależnie od tego warunku nie powstaje żadna nowa świadomość.

Madżdżhimanikaja zawiera również przypowieść o tratwie, która służy do przeprawy na drugi brzeg. Po czym tratwę tę porzuca się, gdyż nie jest już użyteczna. Tratwa symbolizuje naukę buddyjską, którą należy porzucić, gdy zawiedzie człowieka na drugi brzeg samsary .

W Czulamalunkja -sutta należącej do Madżdżhimanikaji znajdziemy przypowieść o człowieku zranionym zatrutą strzałą, który nie pozwolił sobie wyjąć jej, dopóki nie dowie się, czy człowiek, który go zranił, należał do kszatrijów, czy też do braminów, czy do kasty wajśiów, czy też do siudrów itd. Podobnie mnich Malunkjaputta , który pyta, czy świat jest wieczny, czy nie wieczny, czy świat jest skończony, czy dusza jest tym samym co ciało itp., chciałby wiedzieć rzeczy, które nie są potrzebne do wyzwolenia.

Samjuttanikaja.  Samjuktagama (sans.), dosłownie „Zbiór kazań zespolonych”. Zawiera 2941 sutr podzielonych na  59 części, zwanych samjutta i zespolonych w  5 rozdziałach (wagga) wg określonych tematów.

Pierwsza wagga składa się ze strof tworzących pytania i odpowiedzi. Druga wagga poświęcona jest prawu zależnego powstawania. Trzecia wagga objaśnia zasadę bezjaźniowości. Czwarta wagga opisuje zmiany elementów istnienia (dharma ), ostatnia zaś, piąta zawiera dyskusję o podstawowych zasadach filozofii buddyjskiej. W Samjuttanikaji (II wagga) znaleźć można opowieść o lampie, czyli o zgaśnięciu pożądania.

 

 „...W tym, kto trwa rozmyślając nad naturą rzeczy, które pętają, wzrasta pożądanie. Z pożądaniem jako przyczyną wiąże się postrzeganie. Z postrzeganiem jako przyczyną wiąże się stawanie się (pragnienie by być). Z pragnieniem bycia jako przyczyną wiąże się odradzanie się. Z odradzaniem się jako przyczyną wiąże się starość i śmierć, smutek, narzekanie, ból, przygnębienie i rozpacz. Taka właśnie jest przyczyna tej masy cierpienia. Tak samo jak, o mnisi, ze względu na olej i knot lampa olejna winna się palić, a człowiek od czasu do czasu winien dolać do niej oleju i oporządzić knot, tak właśnie, o mnisi, lampa olejna z owym paliwem, którego jej się dostarcza, winna się przez długi czas palić. Tak właśnie...w tym, kto trwa rozmyślając nad rozkoszą rzeczy, które pętają wzrasta pożądanie... Taką właśnie jest przyczyna tej całej masy cierpienia ”.[1]

 

W sutrze tej można znaleźć opowieść o mniszce Kisa Gotami i jej utarczce z demonem Marą , który szczególnie upodobał sobie ataki na młode członkinie sanghy. Otóż, gdy mniszka użebrawszy trochę jedzenia udała się w ustronne miejsce, by go spożyć, a następnie oddać się medytacji, wówczas wyłonił się zły duch, który po pierwsze postanowił jej przeszkodzić w kontemplacji, a po drugie zainsynuował jej, że przyszła tu poszukać mężczyzny, lecz Gotami  była czujna i poznała, z kim ma do czynienia. Odpowiedziała mu więc, że jej wola osiągnięcia wyzwolenia jest ostateczna i jego ataków się nie lęka.

 

Anguttaranikaja.  Ekottaragama  (sans.), dosł. „Zbiór uporządkowanych kazań”. Uporządkowanie kazań zostało wykonane w zależności od liczby tematów i wynosi od jednej do jedenastu części (nipata). W sumie zawiera 2308 małych sutr, z których każda wymienia trzy rodzaje niezbędnych ćwiczeń: w zachowaniu się, w skupieniu i medytacji z wglądem (wipassana ); druga zaś rozróżnia osiem takich materialnych spraw jak: zysk, strata, sława, hańba, kara nagroda, przyjemność i ból.

W Anguttaranikaji znajduje się słynne kazanie do Kalamów , gdy przyszli oni do Buddy i pytali go, którym braminom mają wierzyć, jako że przychodzą do nich mędrcy o różnych poglądach, wzajemnie sobie zaprzeczający. Budda im odpowiedział, że nie powinni polegać:

 

„ ... na świadectwach zasłyszanych, na tradycji, na opowieściach, na uczeniu się, na czystym wnioskowaniu, na wnioskowaniu z części, na wnikliwym rozważaniu, na przyjmowaniu takich czy innych teorii ani dlatego, że coś zdaje się prawdopodobne, ani z szacunku dla poety.”

„... kiedy sami poznacie: ...to jest godne nagany, a to nienaganne, to jest potępiane przez mędrca, bo – gdy podjęte i przeprowadzone – prowadzi do nieszczęścia i cierpienia, to jest pochwalane przez mędrca, bo – gdy podjęte i przeprowadzone – prowadzi do radości i szczęścia, wtedy porzucicie (to pierwsze), a podejmiecie (to drugie)...”[2]

 

Khuddakanikaja . Dosłownie znaczy „Zbiór kazań krótkich”. Występuje tylko w Suttapitace palijskiej i składa się z piętnastu części, z których najsłynniejsza jest Dhammapada , czyli ścieżka cnoty. Dzieli się ona na 26 rozdziałów i 426 wierszy. Z niej pochodzi słynne powiedzenie Buddy: „Budowniczy, przejrzałem cię, więcej domu nie zbudujesz”. Zawiera ona zestaw zaleceń dotyczących moralności buddyjskiej.

Z Dhammapady ( T. W. Rhys Davids , tłumaczył St. Michalski :):

 

„Wśród nieuważnych bystry duchem

I czuwający pośród śpiących,

Mędrzec podąża i zostawia

Tych wszystkich z tyłu poza sobą,

Jak nędzne konie rumak prędki.

 

Trzeba powściągnąć zawsze rozum,

Trudny do schwytu, niepokorrry

I bujający, gdzie zapragnie, -

To ukrócenie daje szczęście.”

 

Drugą słynną księgą z Khuddakanikaji jest Dżataka, zawierająca opowieści o poprzednich wcieleniach Buddy. Jedno z takich opowiadań, o królu Wessantarze wspomniano w rozdziale o mitologii buddyjskiej. Dżataka pochodzi od „dżata” – „urodzenie”, przyrostek zaś „ka” oznacza zdrobnienie, a więc Dżataka to historyjki o przeszłych narodzinach Buddy, czyli o jego poprzednich wcieleniach. Wg niektórych źródeł liczba ich wynosi 547, lecz inne znów mówią o 550 opowieściach, jednak uwzględniając, że niektóre się powtarzają, można przyjąć ich liczbę za równą 500, i taką  liczbę  podaje chiński podróżnik z V wieku Fa Sien.

 

Inna opowieść mówi o złotym jeleniu, który żył nad rzeką i pewnego dnia usłyszał krzyki człowieka ginącego w nurtach rzeki. Rzucił się w wody, podpłynął do tonącego i wyniósł na grzbiecie na brzeg. Poprosił go jednak, aby nikomu nie mówił, że nad rzeką  żyje złoty jeleń. Tymczasem król Waranasi  ustanowił nagrodę o wysokości tysiąca monet złota w złotej szkatule i konia z rzędem za informację, gdzie znajduje się złoty jeleń. Skuszony nagrodą, uratowany niewdzięcznik doniósł o tym królowi, który udał nad rzekę i postanowił zastrzelić jelenia. Jednakże bodhisattwa, wcielony w jelenia uprzedził króla, mówiąc do niego ludzkim głosem oraz opowiedział zdarzenie o uratowanym od utonięcia człowieku. Początkowo król chciał ukarać śmiercią niegodziwca, ale bodhisattwa nie zgodził się na to i wraz z królem udał się na dwór, gdzie nauczał dworzan, ministrów, królową i jej dworki jak również króla.

 

Opowieści o poprzednich wcieleniach Buddy znajdują się także w innych tomach Khuddakanikaji, takich jak Apadana , Czarjapitaka  i Buddhawamsa , która między 24 opowiadaniami zawiera także wspomnianą już Dżatakę o królu Wesantarze.

Ponadto na zbiór składają się jeszcze: Khuddakapatha  (Krótkie czytanki), Udana  (Kazania), zawierająca 80 kazań, zwane też Pieśniami radosnymi; Ittiwutaka  („Tak powiedziano”), dotycząca etyki buddyjskiej; Suttanipata  (Zbiór sutr), najstarszy tekst kanoniczny; Wimanawathu  (Opowiadania o boskich siedzibach) podaje sposoby odradzania się w niebie jako dewa ; Petawatthu  (Opowieści o duchach) ukazuje możliwości odrodzenia się jako preta  (głodny duch) za karę na skutek złych czynów w poprzednim wcieleniu; Theragatha  i Therigatha  (Pieśni mnichów i mniszek); Niddeśa  (Komentarz), związana jest z Suttapitaką ; Patisambhida-magga  (Sposoby analizy) obejmuje rozprawy na tematy metafizyczne. Fragment Udany:

 

„Upadek jest upadkiem jedynie dla tego, kto przywiązuje się, lecz tam gdzie nie ma przywiązania, nie ma też upadku. Gdzie nie ma upadku, jest spokój, tam zaś gdzie gości spokój, nie ma uporczywego pożądania. Gdzie nie ma uporczywego pożądania, nie ma ani przychodzenia, ani odchodzenia, a gdzie nie istnieje przychodzenie czy odchodzenie, tam nie istnieje ani śmierć, ani narodziny; gdzie zaś śmierć i narodziny nie są obecne, nie ma ani tego życia, ani życia po śmierci, ani żadnego życia pomiędzy nimi – oto, o uczniowie, kres cierpienia.” [3]

 

Wśród opowieści zwanych apadanami, które w przeciwieństwie do Dżatak mówią nam o żywotach arhatów i pratjeka-buddów, a nie poprzednich wcieleniach Buddy znajdują się również inne, takie jak opowiadania Thera-apadana, zawierające żywoty Śiariputry i Maudgaljajany, Kaśjapy i Anuradhy oraz innych. W Theri-apadana można znaleźć opisy z życia mniszek Mahapradżati , Kisy Gotami , Pataczary  i innych. Oprócz pochlebnych opinii zamieszczonych w żywotach bhikszuni, można znaleźć tam także wypowiedzi pejoratywne o kobietach i to nie wyjątkowo, lecz powtarzające się całymi seriami. Zresztą wypowiedź samego Buddy tuż po ustanowieniu klasztorów żeńskich świadczyła raczej o niechętnym stosunku do płci odmiennej. Miał on rzekomo powiedzieć, jak już wcześniej wspomniano, że teraz po przyjęciu kobiet do sanghy, nauka jego przetrwa tylko pięćset lat, a nie tysiąc jak przewidywał początkowo. Jak podaje E. Słuszkiewicz  w tekstach Khudanikaji znajdują się następujące epitety:

 

„Kobiety pożerają swój łup jak płomienie. Kobiety to zarazy, są jak ciernie. Kobiety często schodzą na bezdroża dla złota. Kobiety wszystkie są jak płomień, co pożera wszystko. Wszystkie kobiety są jak rzeka, co porywa wszystko. Wszystkie kobiety są jak gałęzie pełne cierni. Wszystkie kobiety odchodzą dla pieniędzy”. Sentecje powyższe są na dodatek poparte przykładami w postaci Dżatak czy apadan. W jednej z opowieści mówi się o braminie, który chcąc ożenić się wziął swoją przyszłą żonę, gdy była jeszcze małą dziewczynką i wychowywał ją w swoim domu, a następnie po ślubie zamknął ją w wieży otoczonej siedmioma wałami. Ale ona i tak go oszukała, a następnie jeszcze się wypierała oraz poddała się sądowi bożemu, podczas którego udowodniła swą niewinność, oczywiście dzięki jeszcze jednemu oszustwu.

 

Gwoli sprawiedliwości,  zestawiając poglądy buddyjskie dotyczące kobiet z poglądami innych religii i obyczajów, np. w Chinach trzeba przyznać, że poglądy buddyjskie były najbardziej tolerancyjne. J.K. Fairbank  podaje, że podczas tłumaczenia tekstów buddyjskich na język chiński musiano zmieniać nieco treść, by ją dostosować do obyczajów chińskich. I tak na przykład zdanie „Mąż utrzymuje żonę” należało zmienić na „Mąż sprawuje kontrolę nad swoją żoną’, albo zdanie „Żona pokrzepia męża” zmieniono na „Żona szanuje swego męża”, ponieważ w Chinach status kobiety był jeszcze niższy niż Indiach.

 

 

Abhidharmapitaka .

 Abhidamma  (pali), dosł. " Kosz pism najwyższych", jego treścią są zagadnienia metafizyczne. W wersji palijskiej składa się z siedmiu ksiąg: 1. Dhammasangani  czyli "Księga klasyfikacji dharm", w której zawarte są elementy psychiczne i materialne. 2. Wibhanga   czyli "Księga podziałów", zawierająca między innymi określenia zespołów (skandha ), zakresów (ajatana ) i zdolności (indrija ),. 3.Kathawathu , inaczej "Księga zagadnień kontrowersyjnych", zawierająca 219 spraw spornych. Wg tradycji autorstwo jej przypisuje się Tissie Moggaliputcie , który ułożył ją na III soborze w Pataliputrze , aby rozprawić się z 26 heretyckimi sektami. 4. Puggalapańńati , co oznacza "Księga osobowości" (duszy). 5. Dhatukhata , czyli "Księga elementów" zajmująca się elementami rzeczywistości (dhatu ). 6. Jamaka  albo "Księga par połączonych" zestawiająca zagadnienia przeciwstawne. 7. Patthana , czyli "Księga związków przyczynowych", ustalająca  zależności między dharmami . Wg szkoły sarwastiwady , spisana w sanskrycie, wersja Abhidharmy również składa się z siedmiu tomów, które jednakże różnią się od wersji palijskiej. Należą do nich: 1. Sangitiparjaja Mahakauszthili , czyli "Księga związków". 2. Dharmaskandha  Śiariputry , zwana "Księgą rzeczy", której treść jest zgodna z treścią Wibhangi , pochodzącej ze zbioru therawady. 3. Pradżniaptiśastra   Maudgaljajany , tj. "Księga określeń", zawierająca opowieści legendarne. 4. Widżnianakaja  Dewasiarniany , czyli "Księga poznania" zbliżona treścią do Kathawatthu. 5. Dhatukaja  Purny , czyli "Księga elementów rzeczywistości", podobna do księgi Dhatukhata .6. Prakarana  Wasumitry, "Księga traktatów o literaturze". 7. Dźnianaprasthana Katjajaniputry , inaczej "Księga początków poznania". Ostateczną redakcję tej wersji sanskryckiej Tripitaki  przypisuje się Wasubandhu (młodszemu)  oraz  przyjmuje się, że powstała ona między wiekiem III przed Chr., a III wiekiem po Chr. Tradycja uważa, że kosz Abhidharmy został włączony do Tripitaki na trzecim soborze w Pataliputrze .

Abhidharmakośa . Dosł. "Skarbiec Abhidharmy", autorem jej jest Wasubandhu (młodszy) . Stanowi ona komentarz (Abhidharmakośa-śastra) i streszczenie (Abhidharmakośa-karika) do trzeciego kosza Tripitaki, czyli Abhidharmapitaki . W oryginale napisana została w sanskrycie , lecz zachowała się tylko w języku chińskim i tybetańskim, w wersji należącej do szkoły sarwastiwady , zajmującej stanowisko pośrednie między doktryną hinajany  a mahajany . Tybetański egzemplarz Abhidharmakośi znaleziony został w klasztorze Ngor  przez indyjskiego badacza Rahula Śri Sankritjajan a. Na pytanie, co to jest Abhidharma, odpowiada ona następująco:

 

 ,,Abhidharma jest to czyste poznanie z asystą. Tu "poznanie" – pradżnia oznacza wgląd w elementy rzeczywistości. " Czyste", tj. bez skazy. "Z asystą", tj. z towarzyszeniem elementów pięciu zespołów: materii, uczucia, postrzeżenia, dyspozycji i świadomości. Można zatem powiedzieć, że "abhidharma " zasadza się na nieskalanej piątce zespołów. To jest tymczasem prawdziwe znaczenie terminu " abhidharma".’’[4]

 

Mahawibhasza . Dosł. "wielki komentarz" do Abhidharmapitaki .  Posiadał on niegdyś duże znaczenie, gdyż stał się przyczyną rozłamu szkoły sarwastiwadinów  na waibhaszików,  czyli zwolenników Wibhaszy  i na abhidharmików , nie uznających wielkiego komentarza. Tradycja buddyjska podaje, że został  opracowany przez pięciuset arhatów pod przewodnictwem Wasumitry  na IV soborze w Kaszmirze lub w Pendżabie, zwołanym przez króla Kaniszkę.

 

Pisma niekanoniczne

Wisuddhimagga , dosł. "Droga do czystości", najważniejsze pismo, nie należące do kanonu buddyjskiego. Autorem jej jest Buddhaghosa , który napisał ją na początku V wieku po Chr. Zawiera ona streszczenie nauk szkoły therawady . Z niej pochodzi słynne porównanie istoty żyjącej do wozu, który składa się z takich części jak koła, dyszel, osie, szprychy. Jeżeli będzie się je rozpatrywać osobno, to okaże się, że wóz w zasadzie nie istnieje. Podobnie będzie z pojęciami dom, miasto, drzewo czy istota ludzka lub jaźń, które jeśli rozłożymy, to otrzymamy zespoły (skandha ) elementów rzeczywistości (dharma ). Składa się ona z 23 części, z których dwie traktują o moralności (śila ), 10 części o medytacji (samadhi ), a 9 rozdziałów o mądrości (pradżnia ). Ta ostatnia między innymi przedstawia prawo zależnego powstawania  (pratitjasamutpada ) i cztery szlachetne prawdy .

Milindapańha,  dosł. " Pytania Milindy ", chodzi tu o króla greckiego Menandra , który panował w państwie grecko-indyjskim, rozciągającym się w Hindustanie od Peszawaru  do Pataliputry . Autorem tej niezwykle ciekawej książki jest Nagasena , wyznawca buddyzmu. Przedstawia ona dialogi między królem Menandrem a Nagaseną, przeważnie na temat Dharmy  buddyjskiej.

 

"– Czy ten kto się rodzi, Nagaseno, pozostaje tym samym, czy staje się kim innym? – Ani tym samym, ani kim innym. – Daj mi przykład. – Jak myślisz królu, byłeś kiedyś małą dzieciną, delikatnym stworzeniem, małym, leżącym płasko na plecach, czy byłeś wtedy tym samym, co teraz, dorosły? – Nie, to dziecko było kim innym i ja jestem kim innym.– Jeśli nie jesteś tym dzieckiem, to wynika z tego, iż nie miałeś ani matki, ani ojca, ani nauczyciela."[5]

 

Inny ciekawy dialog na temat karmy możemy tam znaleźć. Na pytanie króla Menandra, dlaczego ludzie nie są podobni do siebie, np. jedni są zdrowi inni chorzy , inni zaś piękni a drudzy brzydcy, niektórzy biedni, a niektórzy bogaci itp. Nagasena odpowiedział: podobnie jak rośliny różnią się między sobą, jedne są słodkie, jedne gorzkie, inne cierpkie lub słone, co spowodowane jest tym, że pochodzą z innych nasion, tak samo jest z ludźmi. Każdy człowiek ma inną karmę i przez tę karmę stał się członkiem danej dżati lub gotry. Każdy człowiek uzależniony jest od swojej karmy. To właśnie karma jest tą przyczyną, że ludzie się różnią.

Mahawamsa , dosł. "Wielka kronika", przedstawia dzieje Cejlonu oraz życie Buddy, historię trzech soborów i wspólnoty buddyjskiej do V w po Chr. Przypisuje się jej autorstwo mnichowi Mahanamie  (rozdziały od 1-24) oraz królowi Mahensie , który panował w V lub VI wieku. Stanowi ona mniej więcej dalszy ciąg kroniki Dipawamsy, natomiast przedłużeniem Mahawamsy jest Czulawamsa , czyli Mała kronika. Adresowana była przede wszystkim do świeckich członków sanghy, stąd wiele w niej opowieści i legend, a jej historyczna część zaczyna się w czasie, gdy na Cejlon przybył Mahinda , syn króla Asioki . Znajduje się w niej wiele budujących opowiastek, w których najczęściej powtarzającym się morałem jest dawanie jałmużny i pomaganie mnichom buddyjskim.

Znaleźć tam można, np. opowieść o królu Wasabhi , któremu przepowiedziano, że będzie żył jeszcze tylko dwanaście lat. Wtedy zwrócił się do mnichów buddyjskich z prośbą o radę, co ma robić, aby przedłużyć życie. Ci odpowiedzieli  mu, że najlepiej będzie, gdy zajmie się dobroczynnością, polegającą na dawaniu siteczek (do odcedzania żyjątek w spożywanych napojach), na budowaniu mieszkań, pomaganiu chorym oraz przestrzeganiu pańcza śila  (pięciu przykazań) i uposathy , czyli postu. Po zastosowaniu się do tych zaleceń, król żył jeszcze 44 lata. Innym przykładem tego tematu jest przypowieść o królu Mahakuli  Mahatissie , który usłyszawszy, że jałmużna uzyskana z ciężkiej pracy jest bardziej wartościowa, postanowił zatrudnić się do pracy na polu ryżowym i tym sposobem osiągnąć większe zasługi.

Dipawamsa , dosł. „Kronika wyspy”, napisana prawdopodobnie w IV wieku w okresie panowania króla Mahaseny . Stanowi ważne źródło do dziejów buddyzmu, zwłaszcza w zakresie historii szkoły therawady .

Buddhaczarita , dosł. „Życie Buddy”, poemat napisany przez Aśwaghoszę  na przełomie I i II w. po Chr., składający się w oryginale z 28 pieśni, z czego zachowało się tylko 14 w oryginalnej wersji sanskryckiej, natomiast znalezione zostały dwie całkowite wersje chińskie i jedna tybetańska.

 

„Gdyby świat był zbudowany przez Iśwarę , nie byłoby zmian ani zniszczenia, nie powinno by być ani smutku, ani nieszczęścia, słuszności i niesłuszności, zważywszy iż wszelka rzecz zarówno czysta, jak i nieczysta musiałaby pochodzić od niego. Jeśli smutek i radość, miłość i nienawiść, które powstają we wszystkich świadomych istotach, są dziełem Iśwary, to on sam powinien być zdolny do smutku i radości, miłości i nienawiści, a jeśli tę zdolność posiada, to czyż można o nim powiedzieć, że jest doskonały? Gdyby Iśwara był stwórcą, a wszystkie istoty musiałyby milcząc podlegać władzy swego stwórcy, to na co by się przydało uprawianie cnoty?”[6]

 

Święte  pisma  mahajany

Pradżniaparamita sutry , dosł. "Sutry doskonałości mądrości". Jest to zbiór około 40 sutr, z których najważniejsze i najbardziej znane są: Asztasahasrika-sutra , (Sutra ośmiu tysięcy wierszy), Wadżraczczedika-sutra  (Sutra diamentowa), Pradżniaparamitahridaja-sutra  (Sutra serca), Sutra 42 części, Sutra stu tysięcy wierszy, i Sutra siedmiuset wierszy. Wygłoszone one zostały na Górze Sępów  (Gridhrakuta ) przez Buddę do swoich uczniów, do Subhutiego  i Śiariputry  i zaliczane są do sutr waipulja  (rozszerzonych). Najstarszą z nich jest „Sutra Ośmiu Tysięcy Wierszy”, stanowiąca kanwę dla pozostałych, które są bądź jej rozszerzeniem lub streszczeniem, jak np. "Sutra Serca ". Nagardżuna napisał na ich temat traktat pod nazwą Mahapradżniaparamita-śastra .

Wadżraczczhedika-sutra, dosł. „Sutra ostrza diamentowego”, bo jak w niej powiedziano, jest twarda jak diamentowe ostrze, którym odcina się wszelkie arbitralne pojęcia, by doprowadzić na drugi brzeg oświecenia. Te pojęcia to przede wszystkim „własne ja”, czyli egoizm. Powszechnie nazywana Sutrą diamentową. Wspomina się w niej, że nauka buddyjska jest jak tratwa, którą porzuca się po przeprawieniu na drugi brzeg; tak samo powinno się porzucić wszelkie egoistyczne koncepcje po osiągnięciu oświecenia. Wyjaśnia w niej, co oznacza tytuł Tathagata :

 

jest to „ten, który tak się pojawia i tak odchodzi” – Tathagata nie przychodzi nigdy z nikąd, jak również nie odchodzi do nikąd – Tathagata jest tylko dźwiękiem pustym. Na koniec stwierdza, że pojęcia arbitralne na temat zjawisk materialnych i psychicznych są jak „marzenie senne lub iluzja, jak bańka mydlana i znikająca rosa albo migotanie światła w ciemności, lub urojona zjawa i obłok.”

 

Sutra serca . Pradżniaparamitahridaja-sutra, dosł. "Sutra serca doskonałości mądrości", w skrócie zwana "Sutrą serca". Jest ona jak gdyby streszczeniem "Sutry Ośmiu Tysięcy Wierszy" i zawiera kwintesencję tego, co można znaleźć w tej ostatniej sutrze. Wyrażone w słowach brzmi to następująco: "forma jest pustką, ale i pustka jest formą, a bez formy nie ma pustki, tak jak bez pustki nie ma formy".  Podobnie uczucia ( wedana ), postrzeganie (samdżnia ), bodźce (samskara ), ciało (rupa ), świadomość (widżniana ), czyli wszystkie pięć zespołów (skandha ), tworzące istotę czującą, są naturalną pustką. W pustce nie ma również zależnego powstawania od niewiedzy do starości i śmierci ani cierpienia, ani braku cierpienia.

Sutra serca kończy się mantrą tajemniczą i nieprzetłumaczalną: "gate gate paragate parasamgate". Nieprzetłumaczalną, bo nie ma w niej ani podmiotu, ani przedmiotu, jednakże uwzględniwszy poprzedzającą ją strofę, która mówi, że bodhisattwowie, posiadając wiedzę przekraczają niewiedzę i wychodzą poza kres cierpienia, a zatem w tym kontekście treść tej mantry tajemnej można oddać z dużym prawdopodobieństwem następująco: "odejść, odejść, przekroczyć (próg samsary ), przekroczyć na zawsze (osiągnąć nirwanę ). Mantrę tę jeszcze skraca się do bidża mantry, czyli jej nasienia, które brzmi "pram", co nie ma żadnego znaczenia, a więc jest pustką, a to właśnie stanowi samą istotę Pradżniaparamita-sutr. Sutra serca zajmuje szczególne miejsce w szkole ch’an  (zen ), gdyż przedstawia wyraźnie istotę pojęcia pustki (śiunja ), która została uznana za podstawę filozofii tej szkoły, przyjmującej między innymi praktykę medytacji na pustkę.

Saddharmapundarika-sutra , dosł. "Sutra Lotosu Dobrego Prawa", w skrócie "Sutra lotosu ". W Chinach nazywana Miao-ta-lien-hua-ching  lub Fa-hua , w Japonii  zaś Myoho-renge-kuo  lub Hoke-kyo ; po raz pierwszy przełożona na chiński w III w. przez Dharmarakszę  a następnie przez Kumaradziwę  w V wieku, gdy stała się bardzo popularna, dzięki wierzeniu, że poprzez śpiewanie mantr można uzyskać wyzwolenie. Składa się ona z 28 rozdziałów tekstu, w głównej mierze wierszowanego i zawierającego liczne formuły magiczne i zaklęcia. Rozdział 25. opisujący nadzwyczajne moce bodhisattwy współczucia, Awalokiteśwary , miał swe własne losy w osobnej książce pod nazwą Kuan-in-ching  (chiń.) i Kannon-gyo  (jap.). Sutra ta należy do najważniejszych pism mahajany; zwłaszcza w szkołach t’ien-t’ai  (chiń.) lub tendai  (jap.), gdzie uważana jest za tekst podstawowy; również często recytowana bywa w sektach nichiren  i zen . Głównym celem Sutry lotosu jest ustalenie właściwej drogi do osiągnięcia zbawienia, czyli stanu buddy. Głosi ona, że Budda jest istotą wieczną, nauczającą miliony arhatów , bogów i bodhisattwów , i że istnieją trzy drogi do wyzwolenia: (1) droga śrawaków  (uczniów), prowadząca do stanu arhata; (2) droga pratjeka-budd ów, którzy sami znajdują sposób wyzwolenia i droga bodhisattwów, którzy rezygnują z nirwany , aby pomóc w wyzwoleniu innych. W Sutrze lotosu Budda stał się boskim, odwiecznym buddą, który osiągnął doskonałe oświecenie bardzo wiele lat temu, a jego natura stała się przedmiotem najwyższej czci i wiary. Wg tej sutry wszystkie istoty mają możliwość stania się oświeconymi buddami, dzięki łasce niezliczonej liczbie bodhisattwów, których celem jest pomaganie każdej potrzebującej istocie. W Sutrze lotosu możemy przeczytać[7]:

 

„Jestem Tathagatą , Czcigodnym Wszechmądrym, Doskonale Oświeconym Przewodnikiem, Właściwie Odchodzącym, Tym Który  Zrozumiał Świat, Niezrównanym Przywódcą, Kontrolerem, Nauczycielem bogów i ludzi, Buddą, Tym Który Zaszczycił świat.”

 

W porównaniu z pismami kanonu palijskiego, gdzie absolutem była nirwana, rozumiana jako odcięcie się od własnego ego, jak również w porównaniu z Sutrami Pradżniaparamity , gdzie absolutem była pustka, tu w Sutrze Lotosu absolutem staje się Budda. Tak więc dla zwolenników tej sutry buddyzm okazuje się normalną religią, w której centralne miejsce zajmuje Bóg.

Awatamsaka-sutra. Pełna jej nazwa brzmi: Mahawaipulja-Buddhawatamsaka-sutra , dosł. „Wielka i Rozszerzona Girlandowa Sutra”, w skrócie zwana Awatamsaka -sutrą lub Sutrą wieńcową , po chińsku zaś Hua-yan  i Kegon  po japońsku. Stanowi zbiór kilku tekstów, z których do najważniejszych należą Gandawjuha  i Daśabhumika-sutra . Pierwsza opowiada o młodym mnichu Sudhanie , pielgrzymującym w poszukiwaniu dharmadhatu , czyli prawdziwej rzeczywistości i w celu osiągnięcia oświecenia. Pomaga mu w tym bodhisttwowie Mańdziuśri , Majtreja  i Samantabhadra , którzy ostatecznie doprowadzają go do dharmadhatu, będącym zasadą wszechświata. Z Gandawjuhy można się dowiedzieć, że umysł człowieka jest wszechświatem i jest on identyczny z buddą, a budda i umysł, ludzie i wszystkie rzeczy są tym samym. Druga sutra, w dosłownym tłumaczeniu znaczy "dziesięć ziem"; traktuje ona o życiu i obowiązkach bodhisattwy , przedstawionych obrazowo przez Wadżragarbhę , w postaci dziesięciu stopni bodhisattwy. Wg Bhumika-sutr y dziesiąty stopień bodhisattwy to stan nagromadzonych chmur Dharmy  (Dharmamegha-bhumi ).

 

„...bodhisattwa, który osiąga ten stan nagromadzonych chmur Dharmy, jasno i wyraźnie poznaje zmiany w pragnieniach czujących istot i ich poglądy, jak zmianę wielkiego Dharmadhatu... Zgłębia tajemnice stanu Tathagaty... tajemnicę ciała, mowy i umysłów łagodnych czujących  istot, ukazując im odmienne drogi... Bodhisattwa osiąga nieodgadnione i nie przesłonięte wyzwolenie, czysty wgląd w wszechiluminujące wyzwolenie, uwolnienie skarbnicy Buddy, wyzwolenie Ostatecznego Królestwa... Bodhisattwowie, włączając tych z dziewiątego poziomu nie mogą poznać działań, cudów, chwały i Mądrości, nie potrafią wyczerpać tych cudów z pomocą opisów przez eony kalp. Tutaj Bodhisattwa praktykuje wszystkie dziesięć paramit, ale podkreśla i spełnia dziesiątą – Doskonałość Mądrości Absolutnej.”[8]

 

 Awatamsaka-sutra zachowała się jedynie w przekładzie chińskim, na który to język przełożona została w piątym wieku przez Buddhabhadrę . Stanowi ona podstawę doktryny szkoły kegon  w Japonii oraz jest często cytowana w szkole zen .

Lankawatara-sutra . Pełna jej nazwa brzmi: Saddharmalankawatara-sutra , co w dosłownym tłumaczeniu znaczy "Sutra pojawienia się buddyjskiej nauki na Lance". Należy do podstawowych tekstów jogaczary, a jej powstanie datuje się na IV w., chociaż niektóre fragmenty mogą być wcześniejsze. W V wieku przetłumaczona została na język chiński, wywierając wielki wpływ na rozwój buddyzmu w Chinach. Wg tradycji była ulubionym pismem Bodhidharmy , pierwszego patriarchy ch'an (zen). Mówi się w niej, że Budda udał się na Lankę, przez co rozumie się dzisiejszy Cejlon, gdzie nauczał swej Dharmy . W trakcie zgromadzenia mnichów buddyjskich bodhisattwa Mahamati  zadawał pytania Buddzie, który w odpowiedziach ustanowił nową naukę, będącą podstawą szkoły jogaczary. Uczy ona, że świat jest iluzorycznym odbiciem umysłu, i że tę prawdę można sobie uzmysłowić w trakcie skoncentrowanej medytacji. Doktryna przedstawiona w sutrze Lankawatara jest czysto idealistyczna. Kładzie ona nacisk na stosowanie medytacji i praktykowanie jogi, w przeciwieństwie do nauki zawartej w Sutrach pradżniaparamity , gdzie głównie akcentuje się uświadomienie sobie iluzorycznej natury wszystkich zjawisk. Duża różnica występuje również między Lankawatara-sutrą a Sukhawatiwjuhą-sutrą,  (Księgą Amidy ), w której zaleca się oddawanie czci Amitabhie , poprzez recytowanie mantr. W Lankawatara-sutrze możemy przeczytać (tłum. J. Sieradzan )[9]:

 

„...Mahamati, błąd w tych błędnych naukach jest ten, że są one ogólnie utrzymywane przez filozofów, którzy nie rozpoznają, że obiektywny świat powstaje z samego Umysłu; nie rozumieją oni, że cały system Umysłu również powstaje z tego Umysłu; lecz zależąc od tych manifestacji Umysłu jako rzeczywistych, trwają oni w zróżnicowaniach, podobnie jak ci ze zdrowym rozsądkiem kochają dualizm tego i tamtego bytu i nie-bytu, ignorując fakt, iż mają one wspólną Esencję.”

 

Sukhawatiwjuha-sutra, dosł. znaczy "Sutra krainy szczęśliwości", w Chinach zwana też Sutrą Czystej Krainy lub Księgą Amidy. Istnieje w dwóch wersjach: krótszej, zwanej Amitabhawjuha-sutra i dłuższej, jednakże oprócz nich w zbiorach chińskich znajdują się jeszcze inne teksty traktujące o krainie Sukhawati , np.: Amitajurdhjana-sutra. Autorstwo Sukhawatiwjuha-sutry przypisuje się Wasubandhu  (V w.), lecz już w 402 roku przełożył ją na język chiński Kumaradziwa , a rzekomo istnieją jeszcze wcześniejsze tłumaczenia, np. z II wieku.

 

Treścią sutry jest opowieść o mnichu Dharmakara , który był uczniem buddy Lokeśwary . Po wielu latach nauki obiecał spełnić 48 ślubów, w których obiecał, że po osiągnięciu stanu buddy stworzy Czystą Krainę; wszyscy, którzy zwrócą się do niego z ufnością, odrodzą się w niej, skąd już jest tylko jeden krok do nirwany. Osiemnasty ślub mówi, że gdy ktoś wymówi w godzinie śmierci imię Amitabhy , to wystarczy to, by odrodzić się w Czystej Krainie . W innym ślubie obiecuje, że w krainie tej nie będzie kobiet, bo te, które wezwą imię Amitabhy przed śmiercią, zamienią się w mężczyzn, ponadto każdy mieszkaniec raju zachodniego będzie posiadał 32 cechy buddy, a więc między innymi złotą barwę ciała oraz nadzmysłowe zdolności (abhidźnia ), takie jak boskie oko (diwjaczaksur ) czy boskie ucho (diwjaśrotam -widźniana). Praktyka recytowania imienia Amitabhy stała się bardzo popularna w Chinach, gdzie nosi nazwę nien-fo , w Japonii  zaś znana jest jako nembutsu . Dharmakara po spełnieniu ślubów osiągnął stan buddy, obecnie zaś przebywa w Czystej krainie, spełniając swe obietnice pomagania ludziom w zbawieniu; nosi teraz imię Amitabha lub Amitajus , lub władca zachodniego raju.

 

Sutra szóstego patriarchy . Pełna jej nazwa brzmi "Sutra wysokiej czystej dobrej dharmy", napisana prawdopodobnie przez Fa Hai , ucznia Hui Neng a, szóstego patriarchy cz'an , od którego pochodzi zasadnicza treść sutry. W języku chińskim nazwa jej brzmi Lu Cu  T'an Czing . Uważana jest za podstawowy tekst w szkole ch’an  (zen ), bez którego nie moglibyśmy wyobrazić sobie dzisiejszego zen, w którym podobnie jak w Sutrze szóstego patriarchy odgrywa zasadniczą rolę nagłe i natychmiastowe oświecenie, stąd  druga nazwa tego kierunku –"szkoła natychmiastowa". Ostatnie słowa szóstego patriarchy brzmiały :

 

"W niezmienności, w której się nie praktykuje cnót, w spokoju, w którym się nie praktykuje zła; gdy ustają namiętności widzenia i słyszenia, umysł zjednoczony nie chwyta niczego."[10]

Pisma tantryczne

Doktryna pustki uniwersalnej (śiunjawada ) stworzona w II w. przez Nagardżunę  stała się podstawą do pojawienia literatury tantrycznej, chociaż pierwsze znane nam dzieło ukazało się dopiero w IV lub V wieku, lecz właściwy jej rozwój przypada na VII w. Celem drogi środkowej (madhjamaka ), jak wiadomo, było zespolenie przeciwieństw, co w tantryzmie przedstawiano jako majthunę  (stosunek płciowy). Dalszym bodźcem do rozwoju literatury tantrycznej stała się doktryna widżniaptimatra,  "tylko świadomość", która twierdziła, że wszystkie pojęcia istnieją wyłącznie w naszym umyśle, co doprowadziło do dalszego postępu ezoteryki w buddyzmie. Cechą charakterystyczną tej literatury był używany w niej, tzw. "język półcieni" (sandhjabhasza ), zwany też czasem językiem intencjonalnym (sandhabhasza ), który operował symbolami seksualnymi, na ogół niezrozumiałymi dla niewtajemniczonej większości ludzi. W Hewadżra-tantr ze powiedziano, że samsara  jest tym samym co nirwana . Jeżeli zastosujemy proces oczyszczenia (sadhana ), to pozostając w samsarze uświadomimy sobie, że znajdujemy się w nirwanie. Sam umysł jest oświeconym buddą i poza nim nie ma żadnego innego buddy.

Guhjasamadża-tantra , co znaczy dosł. " Traktat o tajemnicy, zwana też Tathagataguhjaka , czyli "Tajemnica stanu buddy". Najstarszy ze wszystkich tekstów tantrycznych, napisany prawdopodobnie w IV w. przez Asangę , założyciela szkoły jogaczary . W początkowych rozdziałach zawiera obrazy i mandale  używane w rytuałach i podczas medytacji, w następnych zawiera opisy praktyk tantrycznych przedstawione w języku symboli seksualno-obscenicznych, co nie zawsze pozwalało zrozumieć właściwy sens, chociaż treść jej zawiera wyjaśnienia tej symboliki. Podaje ona, np. że można zabijać, jeść mięso zwierzęce i ludzkie, kłamać, kraść i cudzołożyć. Wszystko jest dopuszczalne, aby tyko zrealizować stan buddy, gdyż zjednoczenie przeciwieństw, czyli zniesienie stanu niedualności prowadzi do uświadomienia sobie, że wszystko jest pustką.

Kalaczakra-tantra , znaczy dosł. "koło czasu”, wg tradycji tybetańskiej napisana została przez  króla Szambhali  Subczandrę  w X wieku. Nazwa jej pochodzi od obliczania czasu, do którego przywiązuje się wielkie znaczenie. Zawarta w niej nauka składa się z trzech działów. W pierwszej części zajmuje się opisaniem świata z punktu widzenia fizyki, astronomii i geografii, w drugiej zaś opisuje zjawiska psychiczne, natomiast w trzeciej podaje praktykę uzmysłowienia sobie bóstw opiekuńczych (jidam ). Rozszerza ona liczbę buddów medytacyjnych do sześciu, przyjmując Adi budd ę jako buddę pierwotnego, przedstawiającego sobą jedność czasu (kala ) i przestrzeni (czakra ). Tantra ta podaje, że król  Subczandra  zwrócił się do Buddy z prośbą, aby przekazał ludziom jogę , która byłaby pomocna w kalijudze . Wtedy Przebudzony wyjawił mu, iż wszechświat jest tożsamy z ciałem i umysłem człowieka, wtajemniczył go w istotę seksu, przekazując mu wskazówki jak regulować rytm oddechu i zerwać więzy czasu, jakimi jesteśmy skrępowani. Wg Kalaczakry Budda nauczał, że w obecnej erze degeneracji oświecenie musi być osiągnięte w aktualnym ciele, które przedstawia sobą cały wszechświat.

Hewadżra-tantra . Tekst buddyjski przełożony przez mnicha ’Brog-mi  z sanskrytu  na język tybetański. W szkole sakja-pa  uważany za podstawowe pismo, traktujące o praktykach jogicznych i medytacyjnych mających na celu zjednanie sobie pomocy i opieki Hewadżry , bóstwa tantrycznego wywodzącego się od boga Śiwy  w jego groźnej postaci. Przedstawiane jest w postawie jab-jum, czyli „ojciec-matka”, z czternastoma rękami, w których trzyma czternaście czaszek, wśród płomieni symbolizujących jego wielką moc oraz w tańcu z jego mistyczną partnerką Najratmją . Hewadżra był głównym jidamem  Naropy , stąd szczególnie czczony jest przez joginów. Czasem przedstawiany jest z ośmioma głowami w kolorze niebieskim, natomiast jego partnerka Najratmja ukazuje się w kolorze białym. Wg Hewadżra-tantry[11]:

 

„Żadnego Buddy nie sposób odnaleźć w żadnej ze sfer istnienia. Sam umysł jest doskonałym Buddą, poza nim nie widać żadnego Buddy. Nawet czandalowie i inni nieszczęśliwcy z niskich kast, jak i ci, którzy pozostają w działaniu skupionym na masowej rzezi zwierząt, jeśli oddadzą się Hewadżry, bez wątpienia osiągną siddhi. Lecz ci głupcy, którzy pozostają w mroku niewiedzy i nie znają tej drogi, będą kontynuować podróż w sześciu sferach egzystencji. Ale jeśli znajdą Hewadżrę , który jest metodą, o Wadżragarbho  wielkiego współczucia, oczyszczą pole zmysłów i osiągną najwyższy stan.”

 

Tybetańska Księga Umarłych . Po tybetańsku Bardo Thödöl , co znaczy dosł. "wyzwolenie przez słuchanie w stanie pośrednim". Pismo pochodzące z VIII wieku i  prawdopodobnie z wierzeń przedbuddyjskich, stosowane w szkole starej tantry, ningma-pa. Dzieli ono stan pośredni, tj. stan między jednym a drugim wcieleniem na sześć podstanów, czyli „bardo  własnych narodzin”– „bardo marzenia sennego”– „bardo medytacji” – „bardo chwil przed śmiercią”,– „bardo dharmaty” – „bardo łagodnych bóstw” – „bardo gniewnych bóstw” i „bardo poszukiwania odrodzenia”. W Tybetańskiej księdze umarłych możemy przeczytać:[12]

 

"Ach, gdy tak tutaj błądzę samotnie, oddzielony od miłych przyjaciół i gdy ukazują mi się samoistne postaci Śiunjaty  – niechaj mnie ratuje moc miłosierdzia Buddów, niech nie opada mnie trwoga i panika Bardo! Gdy z powodu złego karmana doświadczam wielu udręk, niechże je rozproszy moc mego Jidama! Gdy rozlega się tutaj samoistny potężny grzmot Dharmaty – niechże wszystek on zmieni się w dźwięk sześciosylabowej mantry!" (om  mani padme hum).

 

Filozofia buddyjska

 

Historię buddyjskiej filozofii można podzielić na trzy okresy. Wczesny okres, mniej więcej od trzeciego zgromadzenia buddystów w Wajśiali  (III w. przed Chr.) do I w. przed Chr., w którym podstawą była doktryna zawarta w trzecim koszu Tripitaki , zwana Abhidharmą . Drugi okres to rozwój doktryn szkoły mahasanghików  i sarwastiwadinów , którzy tworząc pojęcia pustki i nowy ideał bodhisattwy  położyli podwaliny pod rozkwit ontologii buddyjskiej. W jej trzecim okresie, tj. podczas panowania śiunjawady Nagardżuny  i szkoły jogaczarów , począwszy od II w. po Chr. aż do wieku VII, działało wielu wybitnych uczonych, z których niektórzy zasłużyli sobie na miano „sześciu ozdób mahajany ”, mianowicie są to: wspomniany już Nagardżuna, zwolennicy jogaczary Arjadewa  (Dewa ), Asanga  i Wasubandhu  oraz logicy Dignaga  i Dharmakirti . Można ich porównać do czterech wielkich uczonych hinajany, jakimi byli Nagasena , Buddhadatta , Buddhaghosa  i Dhammapala .

Wśród wielu problemów, którymi zajmuje się doktryna buddyjska, naczelnym wydaje się być zagadnienie substancjalności duszy, będące wspólne, zarówno dla okresu wczesnego buddyzmu, jak dla fazy przejściowej i dla mahajany. Na ogół wszystkie szkoły buddyjskie zgadzają się z faktem, że dusza jest nietrwała, z jednym tylko wyjątkiem, którym była szkoła pudgalawadinów (waciputrija ), przyjmująca osobowość (pudgala) za podstawę swej doktryny. Zasada ta nazwana została anatman  (sans.) lub anatta  (pali).

Nauka buddyjska uznaje trzy cechy egzystencji , do których należą: cierpienie (duhkha ), nietrwałość (anitja ) i brak trwałej duszy (anatman). Pomijając cierpienie, które jest raczej oczywistą przypadłością natury istoty żyjącej, trzeba stwierdzić na początku, że nietrwałość, stanowi najbardziej specyficzną cechę doktryny Dharmy.  Zasada ta przewija się przez całe przesłanie Buddy i uznawana jest przez wszystkie szkoły. Z niej wynika również zasada nietrwałości duszy (anatman), dlatego ta ostatnia nie ma takiego fundamentalnego znaczenia jak anitja, która leży u podstaw całej myśli buddyjskiej. Gautama, umierając nie wspomniał o cierpieniu ani o problemie anatmana, lecz powiedział „Rzeczy złożone ulegają rozkładowi”, czym potwierdził raz jeszcze zasadę anitja. Jeżeli  przyjmie się, że tylko jedna jest dharma  niezłożona, czyli nieuwarunkowana (asamskryta ) i jest nią nirwana , to anatman  musi być złożony i podlegać rozkładowi, tak jak wszystko co jest złożone. Co zatem przechodzi do następnego wcielenia, jeśli nie ma trwałej duszy? Na to pytanie Budda nie odpowiedział, gdy bramin Waczhagotra  zadał mu je wprost. Po jego odejściu wytłumaczył Anandzie , że gdyby powiedział, że dusza istnieje, to potwierdziłby tylko teorię braminów, którzy uznają trwałość duszy, a gdyby powiedział, iż dusza nie istnieje, to uznałby rację braminów, którzy nie uznają trwałości duszy, a to nie jest jego zadaniem. Celem nauki Buddy jest wyzwolenie z kołowrotu narodzin i śmierci ; mówił on zawsze: „Tak jak morze ma wszędzie smak soli, tak moja nauka ma zawsze smak wyzwolenia.”

Filozofia Abhidharmy

Kluczowym pojęciem, do którego stosunek determinował przynależność do danej szkoły, było pojęcie dharm , tj. podstawowych elementów życia, to z nich właśnie składały się zespoły (skandha ), które tworzyły istotę czującą i od ich statusu zależało, czy była to istota istniejąca rzeczywiście, czy istniała ona w przeszłości, czy tylko w teraźniejszości, czy również w przyszłości, tzn. patrząc na ten problem w aspekcie analitycznym, czy dharmy, które tworzą tę osobę istnieją rzeczywiście, czy też są jedynie iluzją, a jeżeli są rzeczywiste, to czy istnieją zawsze, li tylko w aktualnym momencie? W zasadzie w tym okresie, tj. po III soborze buddystów w Pataliputrze , działały trzy szkoły, których stanowiska były reprezentatywne dla określonej doktryny. Są to szkoły: sarwastiwada-waibhaszika , sautrantika  i therawada .

Sarwastiwada-waibhaszika. Jak wiadomo z wcześniejszego rozdziału, nazwa ich pochodzi od słów sanskryckich sarwam asti, co znaczy „wszystko istnieje”. Przyjmowali oni zatem istnienie dharm we wszystkich czasach, w przeszłości, w teraźniejszości i w przyszłości, co znaczy, że osoba składająca się z zespołów tych dharm  będzie istniała zawsze, nawet po śmierci i będzie mogła wędrować po różnych wcieleniach. Stanowisko to jest sprzeczne z podstawową zasadą doktryny nietrwałości wszystkich rzeczy (anitja) i nie należy do ortodoksyjnych. Wprawdzie, podobnie jak wszystkie inne szkoły nie uznawali oni trwałej osobowości (pudgala ), ale dopuszczali samodzielne istnienie dharm (dharmatman ). Rozróżniali 75 dharm, w tym 3 dharmy nieuwarunkowane, wśród których znajduje się nirwana oraz przestrzeń (akaśa) i „zatrzymanie przepływu namiętności podczas medytacji”, występujące tuż przed osiągnięciem nirwany .

Sautrantika. Szkoła wywodząca się od sarwastiwadinów, ale odróżniająca się tym, że nie uznawali oni trzeciego kosza Tripitaki , czyli Abhidharmy , lecz polegali głównie na sutrach, od których pochodzi ich nazwa. Przyjmowali istnienie dharm rzeczywistych, ale tylko w teraźniejszości, chociaż uważali, że dharmy  też istnieją w trzech czasach, lecz w innym znaczeniu niż waibhaszikowie , mianowicie twierdzili, że różne były dharmy w przeszłości i różne są w teraźniejszości oraz inne będą w przyszłości, czyli nie istnieją trwałe substancjalne dharmy, co pozostaje w zgodzie z zasadą nietrwałości – anitja. Nie uznają dharm nieuwarunkowanych jak, np. nirwana, lecz uważają, że jest to stan, w którym „nie ma powstawania dharm”, a więc przyjmują całkowicie negatywną definicję nirwany , nie spotykaną nawet w systemach mahajany .

Therawada . Szkoła, która swój rodowód wywodzi od najstarszego odłamu buddyzmu, czyli od sthawirów, przyjmuje realność dharm tylko w teraźniejszości, lecz tę teraźniejszość rozkłada na trzy fazy: powstanie, trwanie i zanik, co pozwala z jednej strony na uniknięcie pułapki substancji, ale umożliwia z drugiej strony wytłumaczenie zmienności potoku dharm. Co do istnienia dharm nieuwarunkowanych, uznają istnienie nirwany jako coś pozytywnego, wiecznego, niezmiennego, jednego, dla rozumu niepoznawalnego.

Z punktu widzenia teorii poznania, zarówno waibhaszikowie  i therawadinowie  przyjmują, że świat zewnętrzny jest poznawalny wprost, w przeciwieństwie do sautrantików , którzy są zdania, iż świat zewnętrzny może być wymyślony, tzn. rzeczy zewnętrzne wpływają na powstanie wyobrażeń i na ich różnorodność.

 

Okres przejściowy

W okresie przejściowym między doktryną hinajany , a ontologią mahajany  najpoważniejszą rolę odgrywała szkoła mahasanghików , którzy oddzielili się od sthawirawadinów  na soborze w Pataliputrze . To po raz pierwszy w ich teorii pojawiły się pojęcia, że wszystko jest tylko wyobrażeniem, projekcją umysłu, zarówno samsara jak i nirwana, a kategorie zaczęli dzielić na ziemskie i pozaziemskie, więc  uważali Buddę za istotę pozaziemską (lokottara ), która ma czyste ciało i umysł i posiada nieskończoną moc, nieskończone ciało i nieskończone życie. Budda ten obdarzony jest doskonałym ciałem (dharmakaja ), a ciało jego ziemskie jest tylko ciałem pozornym (nirmanakaja ). Ponadto uważali oni, że elementy istnienia, dharmy , są puste, jak również wszystkie rzeczy pozbawione są rzeczywistości, a tylko dwie rzeczy są rzeczywiste, dwa rodzaje pustki (śiunja ): pustka istoty żyjącej i pustka rzeczy. Pojawia się również pojęcie bodhisattwy , istoty obdarzonej współczuciem, pozostającej w świecie samsary z własnego wyboru, tak długo jak to będzie potrzebne ludziom, a które to pojęcie później w mahajanie stanie się fundamentem. Z kanonu mahasanghików, a ściślej mówiąc lokottarawadinów pozostała tylko jedna księga Mahawastu , która podaje między innymi, że Budda jest istotą pozaziemską (lokottara), stąd ich nazwa, a jego życie historyczne i działalność jest jedynie pozorna, umowna oraz jest wymyślonym obrazem.

Przyczynek swój do mahajany włożyła również szkoła sarwastiwady , która wprawdzie stała na gruncie realizmu, to jednak nie uznawała substancjalności duszy. W ich poglądach pojawiło się także pojęcie pustki, ale rozumieli je jako prawdę, że nie ma wiecznej i trwałej jaźni. Znaleźć u nich można również termin trikaja , czyli trzy ciała buddy, składający się z nirmanakaji  (ciało pozorne), sambhogakaji  (ciało szczęśliwości) i dharmakaji  (ciało duchowe) oraz pojawia się nieznany dotąd kult buddy Majtrei .

Filozofia mahajany

Podstawę filozoficzną doktryny mahajany dał w swym dziele Madhjamakakarika Nagardżuna , który nazwał swą teorię „drogą środkową”, czyli taką co odrzuca wszelkie przeciwieństwa, a przyjmuje stan pośredni, identyfikowany z pustką (śiunja ). Szkoła stworzona przez Nagardżunę zwana jest dlatego śiunjawadą  lub madhjamaką , zwolennicy zaś jej noszą nazwę madhjamika . Drugą słynną szkołą mahajany stanowi jogaczara , zwana też widżnianawadą, gdyż świadomość gra w niej główną rolę. Twórcy jej Majtrejanath  i Asanga  rozwinęli doktrynę Nagardżuny w system całkowicie idealistyczny, gdzie wszystkie rzeczy istnieją wyłącznie w świadomości (widżniaptimatra tylko świadomość) lub tylko w umyśle (czittamatra ).

Filozofia śiunjawady. Dosł. „droga pustki”, system zasadzający się na następujących założeniach: – unika wszelkich skrajności, takich jak „jest” i „nie jest’, – nie przyjmuje substancji, ale nie zaprzecza jej istnieniu, – przyjmuje, że osobowość jest pusta, czyli nie posiada istotności, – nie utrzymuje, że  istnieje wieczna i trwała dusza, ale też nie twierdzi, że nie istnieje, – nic nie jest całością, lecz składa się ze składników (dharm ) i te dharmy są puste. Pustka znaczy tutaj zależność od prawa zależnego powstawania oraz brak niezmiennej istotności i stałych właściwości. Założenia te powodują, że należy odrzucić dwoistość między uwarunkowanym i nieuwarunkowanym, między podmiotem i przedmiotem, między względnym i absolutem oraz między samsarą  i nirwaną . W Madhjamaka-karika  napisano[13]:

 

„nie ma różnicy pomiędzy samsarą a nirwaną

nie ma różnicy pomiędzy nirwaną a samsarą.

przestrzeń nirwany jest zarazem przestrzenią samsary

pomiędzy nimi dwoma nie ma nawet najmniejszej różnicy”

 

Madhjamaka  przyjmuje istnienie dwóch prawd: jest prawda konwencjonalna, czyli ukryta, mająca wartość praktyczną i prawda ostateczna, której nie można wyrazić słowami i to ona właśnie prowadzi do wyzwolenia. Teorie ontologiczne zawarte w tekście Abhidharmy zaciemniają tylko drogę do wyzwolenia, gdyż oparte są na prawdach konwencjonalnych, takich jak istnienie dharm, skandh, i elementów rzeczywistości dhatu, które są wytworami wyobraźni, czyli są puste.

Filozofia jogaczary . Zwana też widżnianawadą , jest dalszym rozwinięciem doktryny Nagardżuny , lecz poszła ona w innym kierunku, całkowicie idealistycznym, gdzie tylko istnieją pojęcia wymyślone i znajdujące się w świadomości, stąd jej druga nazwa widżnianawada („droga świadomości”). Odpowiada również na pytanie, które twórca śiunjawady  pozostawił bez odpowiedzi: jak powstał ten świat, utożsamiany z samsarą ? Zakłada ona istnienie: – trzech rodzajów prawdy (Nagardżuna  przyjmował tylko dwie), mianowicie: prawdy pozornej, prawdy względnej i prawdy doskonałej, którym odpowiadają trzy ciała buddy (trikaja ): nirmanakaja , czyli ciało buddy ziemskiego, sambhogakaja , czyli ciało, które posiadają buddowie niebiańscy i wreszcie dharmakaja , będące ciałem buddy znajdującym się w nirwanie . Drugim ważnym założeniem jest przyjęcie pojęcia świadomości zbiorczej (alaja-widżniana ), stanowiącej sumę wszystkich świadomości jednostkowych z poprzednich wcieleń. W tej zbiorczej świadomości znajdują się nasiona (bidża ) i ślady naszych przeszłych i przyszłych doświadczeń, a więc zawiera ona w sobie to, co nazywa się karmą  i samskarą , przenoszącą świadomość z jednego wcielenia do następnego. W ten sposób reanimuje się namiastkę substancjalnej duszy, której nie uznawały szkoły wczesnego buddyzmu i doktryna madhjamaki . Jeżeli tę zbiorczą świadomość poddamy procesowi oczyszczenia z takich pojęć dualistycznych jak podmiot-przedmiot, wtedy uzyskamy czysty stan pierwotnej świadomości, który można utożsamić z „takością ” (tathata  ), czyli stanem buddy  i z niezróżnicowaniem.

Powstanie świata widzialnego wytłumaczyć można ten sposób, że w świadomości zbiorczej kiełkują nasiona (bidża), wywołujące zjawiska świadomościowe, które mogą dojrzewać (wipaka ) i przynosić owoce (phala ) poprzednich czynów

 



[1] Tłum. Z. L. Nikuli.

[2]  M. Carrithers , tłum. T. Jurewicz .

[3] Tłum. Zb. Miłusiński

[4] Tłumaczył  M. Mejor .

[5]  Tłum. Z. Wrzeszcz  

[6]  Buddhaczarita , tłum. Z. Wrzeszcz .

[7]  Tłum. J. Sieradzan .

[8] Tłum. J. Sieradzan .

[9]Tłum. J. Sieradzan .

[10] Tłum. A. Sobota.

[11] Tłum. J. Sieradzan .

[12] Tłum. I. Kania.

[13] Tłum. J. Sieradzan .